Име на делото: Меморијален комплекс на паднатите борци на револуцијата
Автор: Богдан Богдановиќ
Година: 1974
Меморијален комплекс на паднатите борци на револуцијата во Штип е спомен комплекс кој се наоѓа на источната страна од Штипската тврдина и е посветен на партизаните кои загинале за време на НОБ.
Архитект на комплексот е Богдан Богдановиќ, кој победил на отворениот конкурс. Изградбата започнала во 1969 година и била завршена во 1974 година.
Со својата форма на камена порта, тој не претставува само меморијал за жртвите од Втората светска војна, туку и симболична врата кон вечноста. Апстрактниот дизајн, исполнет со митолошки и универзални знаци, го издигнува овој споменик над историјата и му дава трајна културна и уметничка вредност.
Споменикот е составен од голема кружна порта/капела со симболичен влез во друг свет во честа на загинатите борци.
Формата наликува на космичка порта или древен мегалит, што создава чувство на вечност и мистичност.
Спомен комплексот го сочинуваат монолити со висина од приближно 2 метри, изработени од бел прилепски мермер со апстрактни и симболични форми, типични за стилот на Богдановиќ. Спомен комплексот висински се простира на две нивоа.
Првото ниво започнува со три монолити на кои се изрезбани ниши налик брановидна драперија. Висински одвоените нивоа се поврзани со церемонијални скали кои се потенцирани со вкупно 92 помали мермерни кенотафи на кои се изгравирани имињата на паднати борци при НОБ и различни геометриски симболи.
Вториот сегмент го сочинуваат 12 мермерни монолити. Секој од нив е издлабен и изгравиран со различни геометриски мотиви. Притоа како мала подробност, на нивната позадина се изгравирани апликации налик на афион, цветови, сонце, симболи карактеристични за ова поднебје. Врвовите на монолитните парчиња завршуваат со обработка многу слична на рогови, под влијание од минојската цивилизација, како физички симбол за света земја, свето место во сакралната архитектура каде се погребани останки на загинатите во војна. Еден од овие мермерни блокови се издвојува поради изгравираните стихови на поетот и мештанин Ацо Шопов.
„Тука е тој оган под овие улави води,
под овој бигор животот што го плоди.
Под овој венец со сончеви глави,под оваа далга со карпи што се дави.
Со него за убост поубав е цветот,
без него за цел свет посиромав светот.
Крстот ни е лесен, пепелта не ни е лесна
мртвите живеат со нас и со нашата песна“.
Богдановиќ е познат по тоа што никогаш не градел „обични споменици“, туку дела што поврзуваат архитектура, скулптура и филозофија. А ова дело е едно од нив.
За Авторот:
Богдан Богдановиќ (1922–2010) бил архитект, професор, теоретичар и еден од најоригиналните автори на југословенскиот модернизам. Роден е 20 август 1922 г., Белград, Кралство СХС (денешна Србија) а починал на 18 јуни 2010, Виена, Австрија.
Познат е по своите споменици посветени на жртвите од Втората светска војна, кои не личат на класични воени меморијали, туку на симболични, митолошки и космички архитектонски форми.
Завршил архитектура во Белград, а подоцна предавал на Архитектонскиот факултет, каде што бил и ректор (1970–1972). Напишал многубројни есеи и книги за градови, митови и архитектура.
Во текот на кариерата создал повеќе од 20 меморијални комплекси низ Југославија, меѓу кои најпознати се:
- Спомен-парк „Јасеновац“ (Хрватска)
- Споменик „Слободиште“ (Крушевац, Србија)
- Споменик во Приштина
- Споменик „Ослободување“ во Штип (Македонија)
- Споменик на Страцин (Македонија)
Неговите дела се издвојуваат со недекоративна, но поетска архитектура – создава „камено раскажување“ со универзални симболи: порти, кругови, столбови, ѕвезди, што оставаат чувство на вечност и духовност.
Во политичка смисла, Богдановиќ бил градоначалник на Белград (1982–1986), но остро се спротивставил на национализмот на Милошевиќ. Поради тоа бил маргинализиран и во 1993 година заминал во егзил во Виена, каде што живеел до крајот на својот живот.
Бил нарекуван „архитект на тишината“, бидејќи неговите споменици не величаат војна, туку сеќавање, мир и човечка трагедија.
