Споменикот на слободата во Кочани

Име на делото: Споменик на слободата во Кочани

Автор: уметникот Глигор Чемерски и архитектот Радован Раѓеновиќ.

Година: 1981

Споменикот на слободата во Кочани подигнат е во чест на 40 годишниот јубилеј од НОБ, и претставува монументално дело на уметникот Глигор Чемерски и архитектот Радован Раѓеновиќ.

Ова е моќен визуелен симбол на македонската историја, отпор и борба за слобода.

Ѕидните платна се истовремено градежни и вајарско-сликарски елементи.На јужните краеви на надворешните ѕидови се наоѓаат мозаиците во вкупна површина од 330м2. .

Споменикот на слободата во Кочани е сместен на рид, со амфитеатар во центарот, опкружен со неправилни бетонски панели кои потсетуваат на древна тврдина или мистичен храм. Овој архитектонски избор ја нагласува моќта и величественоста на просторот, додека ја поврзува историјата на локалните римски рушевини со идејата за национална слобода. Амфитеатарот, како централно место за собирање, симболизира отвореност и заедништво, а просторот околу него е исполнет со зелени македонски ридови и светлина, која го нагласува неговиот трансцендентен карактер.

Мозаиците на Чемерски ја раскажуваат револуционерната историја на Македонија низ 20. век и се исполнети со симболика.

Мозаик 1 – Дамата на победата ја прикажува женската фигура како божанско олицетворение на вечната слобода. Таа држи црвени и сини ленти, симболизирајќи заштита, сила и врска со источнохристијанската иконографија. Двојно огледалното прикажување на мозаикот сугерира дека слободата е постојано присутна и ја надгледува Македонија.

Мозаик 2 – Слобода прикажува народ во радост, облечен во традиционални македонски носии, како го победува злото – демон што е скршен под нозете на жена во зелено. Тука радоста и празникот симболизираат победа над угнетувањето и создавање на нов свет.

Мозаик 3 – Големиот отпор – Илинден го прикажува Илинденското востание од 1903 година. Борците со скромно оружје маршираат против османските окупатори, додека демонски фигури ја симболизираат жестоката потиснатост и насилството. Крстот со обрнат човек ја потсетува на страдањето на христијаните и алудира на Свети Петар. Мозаикот користи експресивни бои за да ја истакне смртта и страдањето.

Мозаик 4 – Отпор – Револуција го прикажува судирот меѓу партизаните и силите на Оската во Втората светска војна. Партизаните се прикажани со човечност и храброст, додека непријателот е демонизиран и механизиран. Крилатата фигура која се движи кон центарот е алегориска претстава на Јосип Броз Тито како херој на народот, а детето пред него симболизира иднината на Југославија. Огнените сцени од десната страна веројатно го претставуваат страдањето и ужасите на концентрационите логори.

Мозаик 5 – Олтар на жртвите прикажува одсечени глави, секоја со израз на страв, тага или болка. Овој мозаик ја пренесува трагедијата и жртвите на оние кои се бореле за слобода, со пригушена и меланхолична палета за да се истакне нивниот страдалнички дух.

Мозаик 6 – Топла земја слави секојдневниот живот и трудот на македонскиот народ. Фигурите на земјоделци, семејства и деца го симболизираат плодот на работата, родителството и иднината на нацијата. Митски елементи, како мала створка со флејта, додаваат слој на радост и идилија.

Мозаик 7 – Човек и светлина ја прикажува индустриската и научна револуција во поствоена Југославија. Божјеподобни раце го даруваат човекот со светлина и енергија, симболизирајќи просветлување и технолошки прогрес. Лицата и движечките елементи ја прикажуваат радоста и новата моќ која ја носи светлината, додека отсуството на „зло“ во боите сугерира ново утописко време.

Мозаик 8 – Столб на страдање прикажува сцена на хорор, со голи тела што паѓаат и се претвораат во коски и черепи. Овој мозаик симболизира темните сили и злот што македонскиот народ морал да ги победи на патот кон слободата.

Мозаик 9 – Столб на отпорот ги прикажува борците со примитивно оружје како се креваат против угнетувањето. Заедно, овие два мозаика ја пренесуваат пораката: „Кога ќе се појави темнината, Македонците ќе се кренат“.

Овие мозаични панели, со својата симболика и апстрактност, не раскажуваат само историски настани, туку ги вклучуваат и елементите на македонскиот фолклор, религија и митологија. Страдањето е претставено како неопходен предизвик, а отпорот како пат кон слобода и достоинство. Симболите на телата, оружјето и обликот на мозаиците ја нагласуваат универзалната порака: кога темнината се појавува, Македонците ќе се кренат.

Овој споменик е замислен да функционира и како простор за интеракција, живот и соживот со оние кои го населуваат во поширока смисла. Надвор од сценскиот аспект, споменикот како целина е замислен и како место за рефлексија, културен живот и заеднички активности, и останува траен симбол на слободата, отпорот и духот на македонскиот народ.


За Авторот:

Глигор Чемерски (8 мај 1940 – 24 јануари 2016) е еден од најзначајните македонски сликари, графичари и мозаичари, чиј творечки опус остави длабоки траги во културното и уметничкото наследство на Македонија. Роден е во Кавадарци, во Република Македонија, каде што уште од најрана возраст ја покажал својата љубов кон уметноста.

Се образувал во Скопје и Белград, каде што дипломирал на Академијата за ликовни уметности и завршил постдипломски студии во 1965 година. Во 1969–1970, како стипендист на француската влада, престојувал во Париз, каде што воспоставил длабоки врски со европската уметничка сцена. Оттогаш често живеел и работел таму, а во последните години бил и еден од постојаните сликари на престижната Galerie du Fleuve. Освен во Франција, имал студиски престои и во Египет, Грција, Италија, Шведска и САД, што дополнително ја збогатило неговата уметничка визија.

Од 1962 година, кога ја реализирал својата прва самостојна изложба во Скопје, Чемерски одржал над триесет индивидуални изложби во Македонија, Југославија и во светски уметнички центри како Париз, Хаг, Вашингтон, Александрија, Њујорк, Даблин и Глазгов. Македонското и југословенското сликарство активно го претставувал во Белград, Загреб, Сараево, Љубљана, Рим, Истанбул, Прага, Москва, Мадрид, Копенхаген, Мексико Сити и многу други градови, носејќи го со себе духот на својата татковина на меѓународната сцена.

Покрај сликарството, Чемерски создаде и импресивен број монументални дела – мозаични и архитектонски интервенции. Особено се издвојуваат неговите мозаични дела а неговото најголемо дело, „Споменикот на слободата“ во Кочани, содржи мозаични фризови со површина од над 320 м² ова воедно е едно од најзначајните остварувања на македонската јавна уметност.

Паралелно со неговото сликарство, во 1960-тите години интензивно се занимавал и со ликовна есеистика, застапувајќи ја уметничката слобода и повоената модерна. Антологиски останува неговиот есеј „Жива Византија“ (1977), во кој ја анализира врската меѓу византиското наследство и современата уметност.

Чемерски добил бројни признанија и награди за своето творештво, а последната голема награда што ја добил е Гран при на третиот „Зимски салон“ во Скопје во 1994 година.

Со својот стил, препознатлив по силни бои, драматични линии и динамична енергија, Чемерски создаде уникатен визуелен јазик кој ги спојува македонската историја, митологија и духовност со современите светски уметнички текови. Неговото дело денес претставува живо сведоштво за македонската култура и нејзиниот стремеж кон слобода, креативност и современа изразност.

Почина во Скопје во 2016 година, оставајќи зад себе богато уметничко наследство.